[اشارات و تنبیهاتِ هنری]
[یک تمرین هنری برای هنرمندانه زیستن]
ارائه شده توسط معاونت آموزشی آموزشگاه آزاد سینمایی رسانه کهن وانیا
چکیده:
از نظر فلسفه و حكمت ايران؛ انسان در دو عالم زندگی میکند: عالم بیرون و جهانِ درون. در اولی با حواسِ پنجگانه و در دومی با نگرش و اندیشه به این دو عالم صورت و شکل میدهد. از لحاظ روانی، آنها دو پیکرهی قابل تمييز و شناسايي را برای هر دو صورت ترسیم میکنند: پیکره یک که در اسمِ «من» هويت مييابد و پیکره دو که در اسمِ «خود» يا «خويشتن» قابل شناسايي است.(1) «من» در مرزی میانِ دنیای طبیعی پیرامون و سرحداتِ قلمرو خویشتن حرکت میکند و «خویشتن» از دایره قلمرو خود تا ترسیمِ نقشی از آسمان ملکوت پرواز میکند و بازمیگردد. با توجه به آنچه گفته شد، میتوان در دنیای امروز با استفاده از شیوههای علمی در دسترسمان برای شناسایی «من» و «خویشتن» درونمان برویم و با آنها آشنا شویم. تا حدودی دانستههامان را ارزیابی کنیم و در نهایت با یافتن راهی برای اتحاد هر دو یا انتخاب یکی از آندو، به جستجویِ شخصیت تازهای برای خودمان برسیم که اسم آنرا به «نفس» شناسایی میکنیم. این یکی از تمرینهای اولیه هنرجویان هنر، علیالخصوص در تقریبا تمامی رشتههای سینمایی و نمایشی به حساب میآید: یافتن «کاراکتر» و «شخصیت» هنری خودتان. با این تفاوت که این تمرین براساس فرهنگ و حکمت ایران بازآفرینی و اجرا شده است.
آنچه در پیشرو دارید، یک نمونه ساده، برای یک هنرجو است تا به یاری آن بتواند تا حدودی از لحاظِ حسی، تابشی از آنرا دریافت کند تا در جستجوی اصل آن براید.
(1) در علم امروز روانشناسي، سطح اول را به «Ego» و سطح دوم را به «Self» نامگذاري كردهاند.
قبل از هرچیز:
سعی کنید نکات زیر را برای اجرای تمرین در نظر بگیرید.
- در مکانی قرار داشته باشید که تا مدت زمانی حدود یکساعت کسی يا چيزي شما را دچار حواسپرتي نكند. مهم است كه با تمركز و سكوت تمرين زير را انجام دهيد.
- تا حد امكان، لباس سادهي تمرين تئاتر به تن داشته باشيد و به روي زمين بنشينيد.
- كاغذ و لوازم نوشتاري در كنار خود داشته باشيد تا در صورت نياز آنرا استفاده كنيد.
- سوالها را به صورت صوتي با صداي خودتان يا هركس ديگري ضبط كنيد و در حين اجراي تمرين آنرا شنيده و به صورت «گفتاري» پاسخ دهيد.
پيشنهاد ميشود از خودتان فيلم بگيريد و حالتهاي حسي صورت و بدن خود را ارزيابي كنيد. اين حالتهاي حسي را به شكل تصويري از ادراك خود در نظر بگيريد كه از خلال شخصيتِ شما خودش را نشان ميدهد.
به ياد داشته باشيد كه شخصيت شما، در طولِ اين تمرين، ممكن است تصاوير متفاوتي را از خود نشان دهد. هيچكدام از آنها شما خودِ واقعي شما نيست بلكه انباشتي از عاداتها و شمايلهايي است كه ما در طولِ زندگي روزمره خود به شكل خواسته يا ناخواسته آنها را ابراز ميكنيم. براساسِ حكمت ايران منشاء پيدايش اين تصاوير، تماما بر مبناي دو قطب «خوبي» و «بدي» شكل گرفته است. به عبارت ديگر، اينها عموما پسندها يا ناپسندهاي روزمره يا ترسها و خطراتِ موقعيتهاي بيروني است كه در درون ذهن ما، به نخستين شكل «بدي» ناميده ميشود و به صورتِ كاملا ناخودآگاه «ما» از آنها دور ميشويم. پس بدور از هرگونه «قضاوت» يا «پنهانكاري» صرفا در تلاش باشيد تا نمايشي واقعي از خود ارائه دهيد.
«اشارات و تنبيهات» نامِ كتابي برگرفته از ابنسينا است و عناوين اين زنجيره تمرينات در كلاسهاي هنري آموزشگاه آزاد سينمايي رسانه كهنوانيا اجرا شده است. «اشارات» در فلسفه ايران، جلوهاي است براي «خوبي»؛ كه محل قرارگيري آن در «من» است و غایت او شناسایی میشود و «تنبيهات» درسي است براي حرکت تفکر برای رسيدن به «خير» که عقلانیت است و محل قرارگيري آن در «خويشتن» است و معیار اوست.
از لحاظ حکمی و فرهنگی در ایران، هنرمند با «خویشتن» به آفرینشِ کار هنری میپردازد. پس ضروری به نظر میرسد که در اولین قدم برای حرکت در هر مسیر هنری، نخست «خویشتنِ» خود را حس کند و با آن قدم در راهِ شناخت جهان اطرافش بردارد.
شروع تمرين:
چشمانِ خود را ببنديد.
مرحله اول) سعی کنید مدت دوازده دقيقه آرام بنشينيد.
- به هردليل اگر نتوانستيد اين كار را در اولین مرتبه انجام دهيد، تمرين را قطع كنيد و هر «حسی» که از لحاظ فیزیکی یا از لحاظ «هیجانی» برایتان ایجاد شده را بازگو کنید. بیشتر این «حس»ها یا «هیجانات» را در توجیهاتی میتوانید بیابید که ممکن است بدون وقفه در ذهن خود بشنوید. به این شنوایی ذهنی، «صدای ذهن» میگوئیم.
راحت باشید. اگر در مدت زمان هفت دقیقه، توانستید خود را آرام کنید که دوباره ادامه دهید و مجددا سعی کنید دوازده دقیقه بنشینید.
- اگر اینبار نیز نتوانستید کار را به اتمام برسانید همانند ابراز احساسات دفعه پیشین عمل کنید. این بار «حس»ها یا «هیجانات» خودتان را بارزتر احساس خواهید کردید. این حضور پررنگتر را «هیجانات سطح دوم» یا «قوه حسی» مینامیم.
سعی کنید تمرین را قطع کنید. و دوباره مدت زمانِ هفت دقیقه صبر کنید و خود را آرام کرده مجدد امتحان کنید.
- اگر اینبار نتوانستید کار را به مرحله بعد برسانید تمرین را رها کرده و با احساسِ ناشی از این رخداد روز خود را سپری کنید. در دو مقطع زمانی مجددا «حس»ها و «هیجانات» خود را بازگو کنید:
- دفعه سوم) یکساعت قبل از خواب سعی کنید تجربهی خودتان را به همراه حواس و هیجانات ابراز شده برای نزدیکترین فرد زندگیتان بازگو کنید.
- دفعه چهارم) یکساعت بعد از بیدار شدن سعی کنید این تجربه را برای یک نفر سوم در مسیر کار یا محل کارتان (ترجیحا غریبه) بازگو کنید.
- تفاوتهای موجود میان این اِبرازها را نوشته و نگه دارید، بعدها با این کار خواهیم داشت.
مرحله دوم) صداي ضبط شدهتان را اجرا کنید و به سوالات زیر پاسخ دهید.
- خاطراتی از زندگیتان را مرور کنید. سعی کنید کلِ نوارِ زندگیتان را از ابتدا تا کنون به صورت «آنگونهای که اتفاق افتاده» در نظرتان تجسم شود. سعی کنید در این خاطرات، خودتان را پیدا کنید. منظور دقیقا حضور خودتان در آن خاطره است. در هر سن و سالی که بودید و با هر لباس و موقعیتی که داشتید. این خاطرات را به صورت منظم، در دوازده شماره به روی کاغذ یادداشت کنید. سن و سالِ تقریبی هر کدام را نیز در مقابل آنها بنویسید. (صدا را متوقف و تمرین را انجام دهید)
- آنچیزی که به روی کاغذ نوشته شده را از نظر بگذرانید. سعی کنید جزئیاتِ هر کدام از آنها را که به یاد آوردید اضافه کنید. در این جزئیات سعی کنید از دید آنزمان خودتان بازگو کنید. (صدا را متوقف و تمرین را انجام دهید) [دقت کنید که این جزئیات کاربردی و تحلیلی هستند که در تمرینات بعدی به آنها پرداخته خواهد شد.]
- دوازده شماره بند 1 را دستهبندی کنید. هر دسته را فقط با یک «کلمه» نامگذاری کنید. (اولین چیزی که به ذهنتان میرسد معیار است)
- این دستهها را به روی خطی مستقیم، با نشانههایی تقسیمبندی کنید. مدت زمانی از نوار زندگیتان که به این دسته اختصاص پیدا میکند را نوشته و آنرا مشخص کنید. به عبارت دیگر، چند سال از نوارِ زندگیتان به مسائل و مشکلاتِ مربوط به درکِ این عنوان گذشته است.
- حال سعی کنید به هر عنوانِ دسته متمرکز شوید و خاطراتی را به یاد بیاورید که در طولِ مدت زندگیتان، مرتبط با این عنوان را یادداشت کنید.
- آنچیزی که نوشتید را مرور کنید و در صورت نیاز به تکمیل، آنرا کامل نمایید.
- به دنیای خوابها، رویاها و کابوسهای خود مراجعه کنید و خوابهایی را یادداشت کنید که میتوانید با عناوین مرتبط به دستهها آنها را نامگذاری کنید. این خوابها را در سه گروه جداگانه به نامهای «خاص»،«ندرتا» و «مکرر» دستهبندی کنید. [خاص فقط یکبار دیده شده است. ندرتا تا پنج و مکرر بیش از پنج بار به حساب میآید.]
مرحله سوم)
- پنج شخصیتی را در دنیای واقعی امروز نام ببرید که زنده هستند و شما به آنها علاقهمندید یا از آنها بدتان میآید. (افراد این تمرین، میبایست توسط هنرجو، به صورت مستقیم شناسایی نشده باشد.)
- پنج شخصیت را نام ببرید که از خلالِ زندگی در اجتماعِ پیرامونتان با آنها آشنایی دارید و به عناوین مرتبط به دستههای مرحله دوم شما ارتباط دارند. سعی کنید علت ارتباطِ با عناوین را توضیح دهید.
- پنج شخصیت را نام ببرید که از خلالِ دانستههای خود که میتواند از هر طریقی به دست آمده باشد آنها را حس کردهاید. یعنی فکر کردن به آنها باعث بروز هیجاناتی در درونِ شما میشود. این پنج شخصیت میتوانند از دلِ کتابها، داستانها یا فیلمها یا هرچیز دیگری که مستقیما حواسِ ما را درگیر کردهاند به دست آمده باشند. مهم آن است که آنها را به الویت شمارهبندی کنید.
- پنج شخصیت را نام ببرید که در انتزاعیترین و غیرقابل تصورترین صورت آنها را شناختهاید. این پنج شخصیت میبایست از دلِ تاریخ، فرهنگ و تمدنی نام برده شوند که هنرجو در آنها زیسته است.
- حال سعی کنید ما بین شخصیتهای نامبرده شده در چهار بند قبل، ارتباطی ایجاد کنید. این ارتباط را بیان کنید و سعی کنید آن را تفاوتها و شباهتهای هر کدام از انتخابهایتان را توجیه کنید.
- حال سعی کنید ارتباط ایجاد شده را از نظر «حسی» سنجیده و آنرا را ارزیابی کنید. ایا این ارتباط برای شما قابل لمس است. اگر توانستید آنرا حس کنید سعی کنید توصیفی از آن ارائه دهید.
- آیا میتوانید این ارتباط را نقد کنید و درستی یا نادرستی آنها را در طول زندگیتان بررسی کنید. برای انجام اینکار سعی کنید چندبار با الویتبندیهای متغیر، تمرینات بند یک تا چهار را تکرار کنید. اگر در خلال این تکرارها، افکار جدیدی در ذهنتان ایجاد شده آنها را یادداشت کنید.
مرحله چهارم)
- سعی کنید بین شخصیتهای نوشته شده در تمرین قبل، با افراد واقعی اطرافِ زندگیتان قرابتهایی را پیدا کنید. احساسات خود را از یافتن این قرابتها بازگو کنید. سعی کنید با استفاده از این احساسات، افکارتان را دربارهی افراد واقعی این بند شناسایی کنید و فهم خود از شناسایی آنها را بازگو کنید.
- چه چیزهای برای کامل شدن این افراد میتوانید پیشنهاد دهید. این پیشنهادها را یادداشت کنید.
- پیشنهادهای نوشته شده را در درونِ خودتان بازتاب دهید و خاطراتی را به یاد آورید که برای شما آموختهای دربارهی این پیشنهاد را داشته است.
- آن خاطرات را با دقت و جزئیات بیشتری به یاد آورید. سعی کنید زوایای دید خودتان را در شناسایی آن خاطرات پیدا کنید.
- خاطرات را دستهبندی کنید و به هر دسته عنوانی را در یک جمله بدهید.
- جملاتِ نوشته شده را با دیگران به اشتراک بگذارید و صرفا نظراتِ آنها را دربارهی آن جمله بشنوید. اگر خاطرهای بازگو کردند شنیده و آنرا یادداشت کنید.
- جملات حاصل از زاویه دید خودتان را در یک ستون و اصلاحات یا تاییدات دیگران را در قالب یک جمله در ستون دیگری، مقابل یکدیگر یادداشت کنید و سعی کنید ارتباطی بین آنها برقرار کنید. ارتباط ایجاد شده را سنجیده و آنرا با الگوهای مورد پذیرش یا مقبول خودتان تطبیق دهید. درباره تفاوتها، تمایزات و قرابتهای آنها از وجوه مختلف بگویید. این وجوه را برای مرحله بعد درنظر داشته باشید.
مرحله پنجم)
- وجوه بند 7 از مرحله قبل را توسعه دهید و سعی کنید در طولِ تاریخ بشر درباره آن صحبت کرده و احساسات و افکارِ خود را نسبت به رخدادهای بازگو شده بیان کنید. آیا احساسات شما، میتواند منجر به نزدیکی یا دوری نسبت به افراد درگیر در آن رخداد باشد. در صورت نزدیکی یا دوری، سعی کنید یک هفته دربارهی آن واقعه مطالعه کنید و بعد نظرات و احساساتِ خود را بازگو کنید.
- آیا آن رخدادها، در زمانِ حاضر نیز رقم میخورد؟ اگر پاسخ مثبت است، احساسِ فعلیتان را دربارهی آن بازگو کنید.
- احساس اینزمانیتان را به افکاری که در بند اول بعد از یک هفته رسیدید پیوند دهید. آیا این پیوند برایتان حسِ تازهای را ایجاد میکند. (اگر حسی برایتان ایجاد نگردید، ذهنتان را متوجه فریبکاری ناخودآگاهتان نمایید و سعی کنید با صداقت و راستی مجدد تمام این تمرین را تکرار کنید.)
- سعی کنید، تصویری از خودتان با توجه به حسِ تازهای که پیدا کردید در رخدادِ تکراری زمانِ حاضر بازیابی کنید. این تصویر را نامگذاری کنید و برای آن شمایلی ترسیم نمایید.
- یک زندگی خیالی برای تصویر نامگذاری شده بنویسید. دقت کنید این زندگینامه، میبایست تماما بر عناصر خیالی و غیرواقعی برای هنرجو استوار شده باشد و هیچکدام از اجزای آن نمیبایست در زمانِ حاضر زیسته او موجودیت داشته باشد. دقت کنید این زندگینامه خیالی مانند هویت فعلی خودتان که به آبا و اجدادتان پیوسته است، به گذشته پیوند داشته باشد.
*پایان تمرین*
پسنوشته:
بعد از انجام این تمرین، دیدگاههای خودتان را با ما در میان بگذارید.
نقد و بررسیها
هنوز بررسیای ثبت نشده است.